گفتگوی مهر با مجتبی مجرد؛

5 میلیون نسخه خطی در 100 کشور داریم

5 میلیون نسخه خطی در 100 کشور داریم

لذت سفر: آن زمان که احصا می کردم یادم است حدود 105 کشور بود. شاید باز هم اضافه شده باشد. درحال حاضر برمبنای تخمین می گویم حدود 5 میلیون نسخه خطی در بالاتر از 100 کشور داریم.



خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب _ طاهره طهرانی: مجتبی مجرد، پژوهشگر عضو هیأت علمی و دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بجنورد است. کتاب «سنت تصحیح متن در ایران بعد از اسلام» یکی از آثار اوست. وی در اجلاس نیشابور «زبان فارسی، میراث معنوی مشترک» موضوع دیپلماسی نسخ خطی را بیان نمود.
توجه به ثبت و تصحیح نسخه های خطی در سراسر گستره ایران فرهنگی می تواند در جنبه های مختلف هویتی و فرهنگی و علمی تأثیرگذار باشد و روابط بین کشورها را ارتقا بخشد.
به همین بهانه گفتگویی با مجرد داشتیم.
مشروح این گفتگو در ادامه می آید؛
* آقای مجرد، پیرو سخنرانی شما در اختتامیه اجلاس نیشابور، با این پرسش ها شروع نماییم که نسخه های خطی چقدر اهمیت دارند؟ آیا داده و آماری از آنها داریم؟ چه طور آن چه شما از آن به عنوان دیپلماسی برمبنای نسخ خطی یاد کردید، می تواند در این گستره فرهنگیِ ایرانِ بزرگ تأثیرگذار باشد؟
راستش ما هنوز آمار دقیقی از تعداد نسخه های خطی دوره اسلامی نداریم، به این سبب می گویم دوره اسلامی، چون بخش زیادی از متون دوره اسلامی تدوین و تألیف ایرانی هاست، حتی آن هایی که به زبان عربی نوشته شده، از همان قرن دوم و سوم به بعد. بعد هم به متونی می رسیم که به زبان فارسی تألیف شده و آنها ماجرای مجزایی دارد. زمانی که کتاب سنت تصحیح متن در ایران بعد از اسلام را می نوشتم، آخرین آماری که داشتم چیزی حدود ۴ میلیون نسخه خطی بود و گویا الان تخمین زده می شود که حدود ۵ میلیون نسخه خطی از مجموع میراث نسخه های خطی اسلامی در دنیا وجود دارد.
* همه نسخه های خطی اسلامی، شامل عربی و فارسی؟
بله، یعنی هر آن چه به ما رسیده است. چون تعداد زیادی از این نسخه ها در حوادثی مثل سیل، زلزله، جنگ، حمله مغول و غیره از بین رفته است. اگر آنها می بود طبیعتاً این رقم خیلی بیشتر می شد؛ اینها چیزهایی ست که از دل همه این مصیبت ها و آفات و حوادث روزگار جان سالم به در برده اند و امروز موجود هستند. در همایش هم عرض کردم، همین تعداد هم برای تمدن ما در حد یک معجزه است، چون در هیچ تمدنی این تعداد نسخه خطی نداریم. از همان قدیم الایام دانشمندان، علما و شعرا به طور معمول به اطراف و اکناف می رفتند و آثارشان در شهرها و کشورهای مختلف نسخه برداری شده است؛ بطورمثال نسخه هایی از آثار سعدی، در روزگاری نزدیک به فوت او، در چین یا مناطق شرقی ایران وجود دارد! شبیه به این را در مورد بسیاری از دانشمندان دیگر هم داریم. این نسخه های خطی موجود، مطابق آخرین آمار مربوط به چند سال قبل، در بالاتر از ۱۰۰ کشور جهان پراکنده است.
* ۵ میلیون نسخه خطی موجود که آمارش را داریم، در ۱۰۰ کشور پراکنده است.
آن زمان که احصا می کردم یادم است حدود ۱۰۵ کشور بود، الان نمی دانم، شاید باز هم اضافه شده باشد. درحال حاضر برمبنای تخمین می گویم بالاتر از ۱۰۰ کشور.
* عمدتا چه کشورهایی هستند؟ یعنی بیشترین نسخ در کدام کشورها هستند؟ چون گفته اید هند و پاکستان و ترکیه بیشترین نسخ را دارند.
تعداد نسخه ها نامتوازن است؛ یعنی در کشورهایی مثل ایران، ترکیه، هند و پاکستان تعداد نسخه هایی که در مراکز خطی نگهداری می شود خیلی بیش از کشورهای دیگر است. اما بطورمثال در کشوری مثل افغانستان، نسخه های خطی زیادی داریم که هنوز در دست مردم است، یعنی در خانه هاست. شما در هرات اگر به محله های مختلف بروید، می بینید که در آنجا افراد نسخه خطی خرید و فروش می کنند. در کشوری مثل افغانستان نسخه ها خیلی در مراکز تخصصی، نگهداری نمی گردد، بخش زیادی از نسخه ها دست مردم است.
* این مطلب را از دوستان دیگر در مورد کشمیر شنیده بودم؛ یعنی کسانی هستند که کتابی نسل به نسل به آنها رسیده، خیلی هم با احترام آنرا نگه می دارند، ولی اصلاً نمی دانند چیست، یعنی نمی توانند آنرا بخوانند.
نمی خواهد راه دوری برویم. در خود همین ایران، بطورمثال در مناطقی از خراسان که به لحاظ مرزی با افغانستان نزدیک اند، هنوز روستاها و مناطقی داریم که مردم نسخه های خطی دارند. گو اینکه در همین سالهای اخیر چندین نسخه مربوط به اسماعیلیه در خراسان جنوبی از دست مردم پیدا شد که بعضاً نسخه های بسیار مهمی بودند؛ بطورمثال نسخه دیوان قائمیات که استاد شفیعی بر آن مقدمه نوشتند. این مجموعه یکی از قدیمی ترین نسخه های مربوط به قرن هفتم است که اشعاری در مدح امام زمان (عج) به زبان فارسی دارد. کشف همه اینها مربوط به همین چند سال اخیر و در خود ایران بوده است.

* این کتاب چطور پیدا شد؟ میراث فرهنگی دنبالش رفته بود؟
نه، یک نفر آنرا پیدا کرده بود، الان اسمش در خاطرم نیست. آن آقا کتاب را پیدا کرد، بعد با دکتر شفیعی و استادان دیگران بیان کرد و اگر اشتباه نکنم سال ۱۳۹۰ مؤسسه میراث مکتوب آنرا چاپ کرد و کتابش الان موجود است. خلاصه این نسخه ها خیلی زیاد است، گو اینکه بطورمثال در مشهد خیلی اوقات افراد نسخه هایی را به آستان قدس می آورند و برای فروش عرضه می کنند. ما دوستانی داریم که مرتب تصاویر مختلف نسخه هایی را می فرستند و می گویند این از آقای فلانی یا خانم فلانی است، شما ارزیابی کنید و بگویید بطورمثال چقدر می ارزد؟ یعنی هنوز در خود ایران تعداد نسخه هایی که خرید و فروش می شود زیاد است. حالا این تعداد را می توانید در کشورهایی مثل پاکستان، افغانستان یا هند، با درصد خیلی بیشتر در نظر بگیرید.
*یعنی نسخه هایی که هنوز پیش مردم است.
بله، اگر اینها را به مراکز نگهداری تحویل بدهند و به تعداد نسخه های شمارش شده اضافه کنید، این آمار از حدود ۵ میلیونی که اول عرض کردم بیشتر خواهد شد. این فقط مربوط به این کشورها نیست. ما در تاجیکستان، ازبکستان، ترکمنستان ارقام عجیبی داریم؛ بطورمثال در پایتخت ترکمنستان، چیزی نزدیک به ۱۰ هزار نسخه خطی فقط در یک مرکز در شهر عشق آباد داریم.
* فقط در یک کتابخانه؟
بله، در انستیتو نسخه های خطی در پایتخت ترکمنستان! علاوه بر آن در کشورهای دیگر مثل چین، هند و حتی در مغولستان و روسیه نسخه خطی های زیاد داریم. در کشورهای اروپایی مثل آلمان، فرانسه و انگلستان هم بسیار داریم.
* شنیده بودم در اروپای شرقی، بالکان و کشورهایی مثل لهستان و اتریش هم از این نسخ داریم.
بله، درست است. در کشورهای اروپایی که خیلی زیاد هم هست: در فرانسه چندین هزار نسخه خطی داریم، در انگلستان که خیلی بیشتر داریم، در آلمان هم همین طور.
* اینها در اختیار کتابخانه ها است یا موزه ها؟
عموماً در اختیار کتابخانه ها است. این نسخه ها متأسفانه در همین یکی دو سده اخیر به طریقی از ایران، هند و یا ترکیه خارج شده و از آنجا سر درآورده است.
*پس این نسخه هایی که در اختیار دانشگاه هاست مربوط به یکی دو سده اخیر است؟
بله به طور معمول مربوط به همین یکی دو سده اخیرند، جز در موارد خیلی معدودی که ممکنست نسخه ای بالاتر از آن در کشورهای اروپایی قدمت داشته باشد که به هر صورت از کشورهای اسلامی خارج شده؛ حالا یا بوسیله آنهایی که به عنوان سیاح در آن کشورها بودند و نسخه های نفیسی را که دست مردم می دیدند، می خریدند و می بردند، یا مواردی مثل آثار باستانی ما که در سده اخیر توسط تعدادی از دلالان یا تجار فرانسوی از ایران خارج شدند.
* یعنی قاچاق نشده، تعدادی به همین صورت رفته اند. راجع به افغانستان شنیده بودم در سالهای بین طالبان اول و طالبان دوم، برخی از نسخ از همان موزه ملی افغانستان توسط افراد مسئول آنجا به اروپایی ها فروخته می شود.
اصلاً تعدادی از این نسخه ها می آید مشهد. من خودم شاهد بودم که یک نفر چند نسخه خطی برای فروش آورده بود. یکی از دوستان ما که پدرش هراتی است و خودش نسخه شناس است، متوجه شد که اینها متعلق به ‌بایگانی ملی افغانستان است. گزارش دادند و خوشبختانه یک یا چند تا از آن نسخه های نفیس باردیگر به کشور افغانستان برگردانده شد؛ یعنی کتابخانه مرکزی آستان قدس آنها را نگه داشت و حتی به آن آقایی که آورده بود هم نداد. بعد خود کنسولگری افغانستان آمدند و نسخه ها را تحویل گرفتند و برگرداندند؛ البته این جریان مربوط به پیش از روی کار آمدن طالبان در دوره دوم است. این که الان چه بلایی بر سر آن نسخه ها آمده الله اعلم!
قرآن بسیار نفیسی که متأسفانه از موزه پارس شیراز در سال ۸۳ دزدیده شد، کسی نفهمید چه شد و به کجا رفت و چه کسی دزدید. ولی الان پس از ۲۰ سال این نسخه نفیس دارد بصورت برگ برگ در حراجی های مختلف دنیا فروخته می شود * گویا در دوره طالبان شخصی را که برای مراقبت از موزه گذاشته بودند، آدم بی سوادی بود ولی این حُسن را داشت که کتاب ها را مقدس می دانست. حداقل اگر عقلش نمی رسید درون آن کتاب چیست، باز با همان مقدس دانستن اینها را حفظ می کرد.
شبیه همین ماجرا را در سوریه داشتیم. سوریه تعداد زیادی نسخه خطی داشت. متأسفانه یکی از منابع اقتصادی داعش این بود که بسیاری از این نسخه های خطی را از حلب و یا شهرهای دیگر بردند و عموماً هم به کشورهای اروپایی یا آنهایی که بصورت واسطه می آمدند آنجا، فروختند و با پولش اسلحه خریدند. ما مطمئنیم که تعداد زیادی از این نسخه ها که قبلاً در کتابخانه حلب یا جاهای دیگر لیست شده بود، بطورمثال دو یا پنج سال دیگر سر از حراجی های اروپایی درخواهد آورد.
* چرا دو یا پنج سال؟
وقتی اینها خریده می شود، همان اول که نمی آورند بفروشند؛ می گذارند چند سال بگذرد تا آب ها از آسیاب بیفتد، بعد می برند در حراجی ها می فروشند؛ بطورمثال الان تعدادی از نسخه هایی که در حراجی های اروپایی خرید و فروش می شود، ردگیری شده است. آقای دکتر کریمی نیا و بعضی دیگر از دوستان متوجه شدند در میان این نسخ، قرآنی بوده که سال ۸۳ از موزه پارس در شیراز دزدیده شده و الان دارد در حراجی، برگ برگ فروخته می شود! قرآن بسیار نفیسی که متأسفانه از موزه پارس شیراز در سال ۸۳ دزدیده شد، کسی نفهمید چه شد و به کجا رفت و چه کسی دزدید. ولی الان پس از ۲۰ سال این نسخه نفیس دارد بصورت برگ برگ در حراجی های مختلف دنیا فروخته می شود.
متأسفانه ما از این موارد زیاد داریم؛ یعنی اگر بخواهم برای شما روضه بخوانم، روضه مفصلی است. می خواهم بگویم که این موارد خیلی زیاد و گسترده اند. کشورهای آفریقایی خودش یک ماجرای دیگری است: ما در مصر خیلی نسخه خطی داریم، حتی خیلی از نسخه های خطی نفیس در مصر به زبان فارسی است؛ بطورمثال ما چند نسخه خیلی خوب از شاهنامه یا دیگر آثار مهم فارسی در کشور مصر داریم. البته هم اکنون مهم ترین و قدیمی ترین نسخه شاهنامه فردوسی در فلورانس ایتالیاست.
* این نسخه فلورانس یکی از نسخه های اصلی شاهنامه در تصحیح دکتر خالقی مطلق بوده است.
بله، نسخه های کهن بعدی شاهنامه هم در لندن و قاهره و فرانسه و چند کشور دیگر نگهداری می شود. اصلاً همه نسخه های نفیس این کتاب انگار در کشورهای دیگر است غیر از ایران! یا بطورمثال قدیمی ترین نسخه مثنوی مولانا در قونیه ترکیه است یا بطورمثال نسخه های خوب نظامی گنجوی در اروپا و روسیه است. متأسفانه عموماً این طور است؛ یعنی نسخه های خطی آثار شعرای درجه یک ما، در کشورهای دیگر است، در خود ایران نیست. به هر حال این ماجرا وجود دارد و ما در همه جای دنیا از این نسخه ها داریم. من دو سه سال پیش طرحی به وزارت فرهنگ و ارشاد پیشنهاد دادم اما هیچ نتیجه ای نگرفتم، گو اینکه قبلاً هم هر طرحی به سازمان های دولتی پیشنهاد می کردیم متأسفانه به نتیجه ای نمی رسید.
* قبل از این که وارد ماجرای ارائه طرح به ارگان های دولتی شویم، بگویید اساساً تعریف ما از نسخ خطی چیست؟ آیا رساله های به هم پیوسته ای که به کتاب تبدیل شدند هم در دایره نسخه های خطی جای می گیرند؟ یعنی آیا تعریف ما تعریف موزه ای ست یا تعریف ادبیاتی؟
ما نسخه را معادل دست نویس در نظر گرفتیم. وقتی می گوئیم دست نویس، یعنی هر اثری که با دست نوشته شده باشد، تا قبل از ورود صنعت چاپ به ایران.
* این یک تعریف خیلی تمیز و واضح از آن چیزی است که ما نسخه دست نویس می گوئیم. حالا برویم سراغ اینکه شما آن ایده را کجاها مطرح کردید و اصلاً از چه سالی شکل گرفت و به چه سرانجامی رسیده است؟
ببینید، من فکر می کنم ۳ سال قبل نخستین بار این را بصورت یک طرح پژوهشی نوشتم و به اداره فرهنگ و ارشاد خراسان رضوی در مشهد دادم، آنها هم گفتند طرح خیلی خوبی است، وقتی بررسی کردیم می فرستیم به وزارت فرهنگ و ارشاد، نتیجه اش را خدمت شما خواهیم گفت. ولی پس از آن هیچ خبری نشد؛ یعنی از همان سه سال پیش که من این طرح را دادم، تا همین لحظه ای که با شما صحبت می کنم، هیچ اتفاق خاصی نیفتاده است. هرچند خودم خیلی خوشبین نبودم، فقط شاید از باب رفع مسئولیت این کار را انجام دادم چون گفتم اگر سازمان های دولتی بتوانند کمکی بکنند خیلی خوب می شود و الا در طول این چند دهه به طور معمول دوستداران نسخ خطی خودشان این کارها را با هزینه شخصی و از روی علاقه انجام داده اند.
ما خیلی نسخه خطی عربی و فارسی داریم، اما حدودا از خیلی از آنها هیچ استفاده ای نمی شود و ما اصلاً از بسیاری از آنها اطلاعی نداریم؛ یعنی حتی لیست های خوبی هم نداریم که پژوهشگران ما بتوانند از آن بهره گیرند. اصلاً یکی از وظایف رایزنی های ایران در کشورهای آفریقایی _و بقیه کشورها حتی_باید این باشد که کسانی را به آن مراکز نگهداری بفرستند تا حداقل از آن نسخه ها عکس بگیرند طبیعتاً ما هم باید به همان سمت وسو برویم. پس از آن ماجرا، من یکی دو جای دیگر هم بصورت سخنرانی یا زبانی مطرح کردم اما متأسفانه باز هم بازخورد مثبتی ندیدم. ولی اگر جاهایی وجود داشته باشد، گروه هایی که دور هم جمع بشوند، یا مجموعه ارتباطاتی شکل بگیرد، می تواند خیلی کمک کننده باشد.
مثلاً الان در آفریقا، ما خیلی نسخه خطی عربی و فارسی داریم، اما حدودا از خیلی از آنها هیچ استفاده ای نمی شود و ما اصلاً از بسیاری از آنها اطلاعی نداریم؛ یعنی حتی لیست های خوبی هم نداریم که پژوهشگران ما بتوانند از آن بهره گیرند. اصلاً یکی از وظایف رایزنی های ایران در کشورهای آفریقایی _و بقیه کشورها حتی_باید این باشد که کسانی را به آن مراکز نگهداری بفرستند تا حداقل از آن نسخه ها عکس بگیرند.
*به نظر می آید بهترین سازمانی که می تواند چنین چیزی را پیگیری کند، به جهت داشتن رایزنی های لازم، خود سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی است.
مهم ترین وظیفه فرهنگی رایزنی ها هم اکنون، حداقل به لحاظ حفظ میراث مکتوب ما، همین است. این که کسانی را داشته باشند، یا اگر آنجا متخصص ندارند، چهار پنج نفر از خود ایران ببرند. خیلی هم افراد پر هزینه ای نیستند! خاطرات مرحوم مجتبی مینوی و گلچین معانی و دیگرانی را که از این کارها می کردند بخوانید، به سختی زندگی می کردند؛ اهل تجملات نبودند، یک اتاقکی به آنها می دادند که فقط بتوانند بخوابند و مختصر غذایی برای سد جوع.
* اهالی فرهنگ بسیار کم مصرفند!
کم مصرف و پر کار! باید در آن رایزنی ها از این نسخ تصویر تهیه بشود. در کشورهای مختلف: آمریکای جنوبی، آمریکای شمالی، اروپا و آفریقا و آسیا.

*این ها لیست نویسی شده اند یا نه؟
بعضی هایشان لیست نویسی شده اما متأسفانه چون بسیاری از آنها از جانب آدم های غیر متخصص بوده، اشتباه زیاد دارد و این خیلی لطمه زننده است؛ بطورمثال شما دنبال یک کتاب می گردید، آن کتاب فرضاً در کشور تونس وجود دارد، اما چون لیست نویس نمی دانسته این چیست و فارسی نمی دانسته، اصلاً یک اسم دیگر برایش در لیست گذاشته است. حالا مشکل پیچیده تر می شود برای اینکه نسخه وجود دارد اما شما نمی توانید بفهمید که وجود دارد، چون تنها راه شناسایی نسخه برای شما لیست است و در لیست نویسی هم اشتباه کردند. این خیلی بدتر از لیست نشدن است.
* دقیقاً! چون اصلاحِ اشتباه، در حقیقت باردیگر کاری است.
اما وقتی تصاویر این نسخه ها وجود داشته باشد و این تصاویر یک جا در ایران متمرکز شود، فرض کنید همان سازمان فرهنگ متولی این باشد که بوسیله رایزنی ها به تدریج تصاویر صدها هزار نسخه خطی را از کشورهای مختلف جمع و همه اینها را در جایی متمرکز کند، این بزرگترین بانک پژوهشی برای همه استادان ایرانی، اروپایی و آمریکایی می شود.
* قدم اولی که شما می گوئید این است که یک مخزنِ داده، در سازمان فرهنگ و ارتباطات یا هر ارگانی که عهده دار این کار می شود، شکل بگیرد تا یک بانک اطلاعاتی بشود تا اساساً ما بدانیم چه نسخه هایی وجود دارد.
احسنت. پس از آن مهم تر این است که این دیتابیس اصلاً با اهمیت ترین آبشخور همه محققان خواهد شد. ما وقتی چنین چیزی را داشته باشیم، باردیگر این سرزمین مرجع همه تحقیقات خواهد بود. الان بطورمثال در آلمان یک پروژه ای داریم که اخیراً دیدم سایتش هم افتتاح شده به اسم قرآنیکُم، آلمانی ها خیلی از نسخه های خطی قرآن را از سرتاسر دنیا جمع کردند، از تمامش عکس گرفتند و در یک سایت خیلی شکیل و مرتب قرار دادند. شما رایگان می توانید از آن استفاده کنید. حالا اگر چنین چیزی در ایران وجود داشته باشد خیلی باارزش است.
باز یک مثال دیگر برایتان بزنم؛ بطورمثال برخی کشورهای عربی سال ها قبل سایتی راه اندازی کردند به اسم المکتبه الوقفیه. در حقیقت اسمش کتابخانه وقفیست اما دولت عربستان و شاید کشورهای عربی دیگر هم از آن حمایت مالی می کنند و مرتب دارند آنرا به روز رسانی می کنند! حالا این کتابخانه چیست؟ این کتابخانه عبارت است از تمامی آثاری که به زبان عربی وجود دارد، خصوصاً در عرصه اهل سنت. تماماً آثار را تبدیل به pdf کردند و منِ پژوهشگر وقتی منبعی می خواهم، می روم از آن کتابخانه به آسانی فایل pdf اش را پیدا می کنم و از آن استفاده می کنم. حالا چه اتفاقی می افتد؟ اتفاق این است که من به آسانی به منابع مربوط به سرزمین های عربی دسترسی دارم و در پژوهش های خودم به عنوان ایران شناسی که در اروپا زندگی می کند استفاده می کنم. بعد می بینم در مورد بطورمثال عربستان منابع زیادی وجود دارد اما من به عنوان یک پژوهشگر به منابعی که در مورد ایران نوشته شده و ده ها برابر عربستان هم هست دسترسی ندارم. بعد ذهنیتم به این سمت می رود که حتما ایران کاری نکرده، چیزی نداشته.
ما با گردآوری این داده ها در مرحله اول، انگار از هویت خودمان دفاع می نماییم، نشان می دهیم که ببینید ما این همه داده داریم. برای همین عرض می کنم که داشتن این دیتابیس به گمانم یکی از اصلی ترین کارهایی است که تمام کشور باید بسیج بشوند به جهت اینکه انجامش بدهند. در حقیقت سندی است که از روی آن ما را خواهند شناخت در حقیقت ما با گردآوری این داده ها در مرحله اول، انگار از هویت خودمان دفاع می نماییم، نشان می دهیم که ببینید ما این همه داده داریم. پژوهشگر هم وقتی می بیند چنین پایگاهی هست، بعداً در پژوهش هایش بسیار تأثیرگذار خواهد بود. مگر ما همه چیز را برمبنای اخبار قضاوت نمی کنیم؟ ما گروه هایی داریم که مرتب خبر اعلام می کنند و گروهی هم ممکنست سال به سال یک خبر نگذارد. دقیقاً این اتفاق در مورد منابع تحقیقی و پژوهشی هم رخ می دهد. برای همین عرض می کنم که داشتن این دیتابیس به گمانم یکی از اصلی ترین کارهایی است که تمام کشور باید بسیج بشوند به جهت اینکه انجامش بدهند. در حقیقت سندی است که از روی آن ما را خواهند شناخت.
* این کار در بخش دولتی، یا وظیفه سازمان فرهنگ و ارتباطات است یا وزارت فرهنگ. اما برای آگاه کردن مردم چه کاری می شود انجام داد؟ حتی در حد این که افراد حساس باشند به این که اگر جایی، در مسجد، در کتابخانه، یا نزد خانواده ای بطورمثال یک قرآن خطی هست، آنرا چه طور نگه دارند؟ یا اگر می خواهند اهدا بکنند چه طور آنرا حفظ کنند؟
ببینید، ما همانطور که در سطح کلان این را نداریم، در سطح کشور هم گفتمان مربوط به نسخه های خطی مان خیلی ضعیف است و واقعاً علت عمده اش برمی گردد به حاکمیت. بطورمثال از شما می پرسم، تا حالا در رسانه ها و رادیو و تلویزیون چقدر در مورد نسخه های خطی شنیدید؟ بین کسانی مثل ما که در این زمینه کار می نماییم همیشه این مباحث مطرح است. بسیاری از افرادی که ما را می شناسند، حالا در کوچه و خیابان و دوستان و آشنایان، بطورمثال گاهی وقت ها چیزهایی می پرسند؛ بطورمثال می گویند فلان چیز را شنیدی؟ آیا این واقعاً وجود داشته؟ یا گفتند در فلان کتاب، در فلان نسخه چنین چیزی بوده، این واقعاً هست؟ مردم بصورت خیلی کمرنگ این دغدغه برایشان وجود دارد. اما با اهمیت تر از آن این است که خود آن رسانه ها و ابزارهایی که باید این گفتمان را به وجود بیاورند، تابحال تمایلی به این کار نشان ندادند. با آنکه مسئله حساس و پرمخاطبی هم خواهد بود.
من گمان می کنم با اهمیت ترین علت این عدم علاقه، نبود آدم های متخصص در این زمینه در سطوح بالای مدیریتی کشور باشد. ما در وزارت فرهنگ و ارشاد و حتی در وزارت علوم، افرادی که متخصص این کار باشند، واقعاً نداریم! بطورمثال در بحث شورای گسترش زبان فارسی در وزارت علوم و در بخش مربوط به اعزام استادان به خارج از کشور، من هیچ گاه ندیدم که کسی آنجا باشد که حداقل چند مقاله در مورد نسخه های خطی نوشته باشد. خب وقتی یک فرد در این زمینه کاری نکرده و نمی داند که این زبان فارسی ای که او مقرر است بوسیله اعزام استاد آنرا گسترش بدهد اصلاً پایه اصلی اش همین متون است، چطور می خواهد در برنامه ریزی های کلان آنرا بگنجاند؟ شما در همین وزارت فرهنگ و ارشاد نگاه کنید؛ ببینید چند نفر را پیدا می کنید که در این زمینه کار کرده باشد که بعداً بخواهد در تصمیم گیری ها این مطالب مهم را لحاظ کند یا به آنها اهمیت بدهد؟ آنهایی که دوستدار نسخ خطی اند که کار خودشان را بصورت مردمی انجام می دهند. اما تا آن زمان که در سطوح کلان افرادی از این دست نباشند، به گمانم این کار چنانکه باید پیش نخواهد رفت. و شاید یکی از وظایف رسانه هایی مثل شما دقیقاً همین باشد که وقتی چنین پرونده ای را باز می کنید و کار خیلی ارزشمندی هم هست، آنرا به سازمان ها یا جاهای دیگر معرفی کنید و نشان بدهید که وجود افراد متخصص در سطح تصمیمات کلان، چقدر تأثیرگذار است.
* این مخزن داده علاوه بر جنبه هویتی و فرهنگی، می تواند بستر خوبی برای پژوهش های علمی بعدی هم باشد.
ما الان به لحاظ فرهنگی مرتب داریم در مورد نسلی که با فرهنگ و هویت خودش بیگانه شده صحبت می نماییم، بعد هنوز نمی توانیم یکی از مهم ترین پایه های هویتی خودمان را جمع کنیم! دانشجوی ارشد یا دکتری من وقتی می بیند در مورد سرزمین دیگری اگر بخواهد مطالعه کند یک عالم منابع اینترنتی وجود دارد، اما سر کلاس نسخه شناسی دغدغه شان این است که چطور از فلان کتابخانه نسخه بگیریم؟ خب وقتی ما چنین منابعی داشته باشیم این دغدغه ها مرتفع می شود. این را هم بگویم، بچه ها خیلی علاقه مندند.
من جاهای مختلفی که می روم می بینم که اینها پیگیر می شوند و بطورمثال هنوز پس از سال ها همچنان با من ارتباط دارند و موضوع برایشان جذاب است، فقط تابحال مطرح نشده. حتی یادم هست یک دفعه در جمعی مربوط به آموزش وپرورش صحبت می کردم، یک نفر که خیلی متحیر شده بود بلند شد و گفت چرا در آموزش و پرورشِ ما، در یک کتاب، حتی در حد چند سطر، در مورد این نسخه های خطی چیزی نیامده و برای بچه های ما توضیحی ندادند؟ می خواهم بگویم اینها باید تبدیل به گفتمان بشود و این گفتمان کار رسانه هاست.
* در کتابخانه ها یا مراکز اصلی چه افرادی می توانند به پیشبرد این ایده کمک کنند؟
چند تن از دوستان ما در تهران هستند که به نظرم خیلی می توانند کمک کنند؛ بطورمثال در کتابخانه مجلس یک بخش تصحیح متون داریم، آقای دکتر بهروز ایمانی آنجا هستند. بسیار آدم فاضلی است و به نظرم دراین زمینه خیلی می تواند کمک کننده باشد. ما در شبکه دوستان خودمان ممکنست در هر شهری افرادی را بشناسیم ولی همانطور که عرض کردم، این به یک گفتمان ملی و سراسری تبدیل نشده و نمی گردد، چون ما قدرت رسانه ای نداریم. رسانه خیلی می تواند نقش داشته باشد؛ یعنی شما می توانید این را به گفتمان بزرگ تری تبدیل کنید.
گویا چند سالی است که روز ۱۹ اردیبهشت را روز اسناد ملی و میراث مکتوب نامگذاری کرده اند. اگر اشتباه نکنم کتابخانه ملی هم هر سالی یکی دو برنامه پیرامون نسخه ها و دوستداران نسخ خطی برگزار می نماید ولی هیچکدام اینها جوابگو نیست. این یک کار مداوم است؛ مخصوصاً اگر از طرف رسانه ای مثل صدا و سیما بتوانند برنامه های مستند درست کنند. ما داده زیاد داریم، تصاویر نسخه ها آنقدر زیاد است که برای هزاران مستند کافی است. می توانیم اینها را در اختیارشان بگذاریم یا در موردشان توضیح بدهیم. خیلی ها هستند که در عرصه های مختلف کار کردند، ولی از آن طرف تابحال اتفاقی نیفتاده است. اگر آنها اعلام علاقه کنند که می خواهند این کار را انجام بدهند، ما افرادش را معرفی می نماییم، دیتاها و داده هایی را که داریم در اختیارشان قرار می دهیم و به نظرم کار خیلی جذابی هم خواهد شد.


منبع:

1403/08/07
10:47:43
5.0 / 5
303
تگهای خبر: آموزش , اینترنت , باستانی , برنامه
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)

تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب
لطفا شما هم نظر دهید
= ۸ بعلاوه ۱
EnjoyTrip.ir لذت سفر
لینک دوستان لذت سفر
لذت سفر